Çfarë lidh brezat e mëdhenj të skenës shqiptare?

Brezi i aktorëve shqiptarë ka ndërtuar një vijë të pandërprerë marrëdhëniesh që kanë formuar kujtesën kolektive të publikut; lidhjet familjare dhe artistike janë pjesë e asaj trashëgimie që vazhdon të ndikojë në mënyrën se si i shohim sot filmin dhe teatrin.

Në kohën e ekranit bardh e zi, kur sinjalet vonoheshin dhe televizori ishte një ngjarje familjare, emërtimet e kinostudios dhe emrat e pajisjeve elektrike hynin në jetën e përditshme: Kinostudio Shqipëria e Re, transmetimet e një televizioni të vetëm, dhe marka si URT Durrës, Iliria, Dajti, Lura, Butrinti që të shoqëronin në pritje të imazhit.

Aktorët dhe regjisorët vunë gurët themelorë të një histori vizuale që ruan emocione dhe sjellje teatrale: të qeshurat, lotët, duartrokitjet dhe persosmëritë interpretative që publiku i mban mend pas dekadash.

Emra të mëdhenj formojnë këtë alfabet të skenës dhe ekranit: Ndrek, Mimika e Gjergj Luca; Dhimitër, Roza e Era Anagnosti; Kadri dhe Kliti Roshi; Sulejman dhe Rubin Pitarka; Bexhet dhe Einar Nelku; Luftar dhe Gazmend Paja; Guljelm dhe Redi Radoja; Margarita e Ndriçim Xhepa; Fadil, Lisa e Erin Kujofsa; Deda e familjarë të tjerë; Yllka Mujo, Elia e Amos Zaharia; dhe shumë të tjerë që kanë dhënë fytyrë historisë sonë artistike.

Ekziston një rrjet çiftesh dhe familjesh që ka shërbyer si gur themelor: Piro e Pavlina Mani; Mihallaq e Edi Luarasi; Pëllumb e Zhuljeta Kulla; Nikolin e Meropi Xhoja; Dhimitër e Dhorka Orgocka; Rikard e Marjeta Ljarja; Fatos e Natasha Sela; Agim Shuke e Mirketa Çobani; Petrika e Klaudeta Riza; Gjergj e Luiza Xhuvani; Xhevdet e Rozeta Ferri; dhe shumë të tjerë që kanë ndarë skenën dhe jetën.

Shumë herë marrëdhëniet personale janë pasqyruar në gjithsecilin film: bashkëshortët, prindërit dhe fëmijët e vënë në skenë të njëjtën dinamikë që publiku i njeh jashtë ekranit, duke krijuar një ndjesi të veçantë autenticiteti.

Shembuj konkretë të këtyre bashkëveprimeve duket se kanë qenë të shumtë: Ndrek dhe Mimika Luca në role të përbashkëta; Rikard dhe Marjeta Ljarja në filmin Në pyjet me dëborë ka jetë; Margarita me Ndriçim Xhepën në Shokët dhe I dashur armik; Dhimitër dhe Dhorka Orgocka në Horizonte të hapura, Pas gjurmëve dhe Përsëri pranverë; Sulejman e Rubin Pitarka si baba e bir në Tinguj lufte; Guljelm dhe Redi Radoja në Asgjë nuk harrohet.

Rëndom bashkëpunimet janë përsëritur në projekte të ndryshme: Çeta e vogël, Flaka e maleve, Lundrimi i parë, I teti në bronz, Lule të kuqe, lule të zeza, Shqiptari, 8 femrat dhe shumë tituj të tjerë që shënojnë bashkëpunime të shpeshta midis të njëjtave fytyra.

Përtej listave, vlera e këtyre lidhjeve shfaqet në dinamikën e familjeve artistike: nga brezi në brez, emra si Prodani, Xhepa, Orgocka, Luca, Ljarja, Xhuvani dhe të tjerë kanë formuar traditën që përcillet mes aktorëve dhe regjisorëve.

Dhimitër Anagnosti ka ndjekur një rrugë profesionale që nisi pranë aparateve të kamerës dhe kaloi në regji e skenaristikë; lindur në Vuno, ai mori një vend të veçantë në historinë e kinemasë sonë duke sjellë elemente të folklorit jugor në filma.

Shumë nga prodhimet e tij përmbajtën këngë polifonike që u bënë pjesë e peizazhit dramaturgjik: në Malet me blerim mbuluar, Lulëkuqet mbi mure, Gurët e shtëpisë sime, Përrallë nga e kaluara e Gjoleka, djali i Abazit gjejmë shembuj të qartë të kësaj lidhjeje me traditën muzikore.

Roza Anagnosti ka krijuar një profil interpretesh të fuqishme; bukuria dhe prania e saj skenike shërbyen për role që i dhanë peshë dhe jetë shumë karaktereve të njohura në teatër dhe film.

Roli i saj përfshin pjesëmarrje në realizime si Toka jonë, Fije që priten, Mësonjëtorja, Besa e kuqe, Taulanti kërkon një motër, Botë e padukshme, Rikonstruksioni dhe Vetmi, të cilat dëshmojnë gamën e gjerë të portretizimeve të saj.

Bashkëpunimi me Dhimitër Anagnostin çoi në protagonizmin e Rozës në gjashtë projekte nën regjinë e tij: Komisari i dritës, Plagë të vjetra, Në shtëpinë tonë, Gurët e shtëpisë sime, Kthimi i ushtrisë së vdekur dhe Gjoleka, djali i Abazit.

Dhimitër dhe Dhorka Orgocka ishin një tjetër çift që solli në skenë dhe ekran një pelenë të pasur karakteresh: ata arritën të ndërtojnë figura tipologjike memorabile dhe shpesh interpretonin bashkë në role të lidhura ngushtë.

Karriera e tyre shtrihet në shumë tituj të rëndësishëm: Horizonte të hapura, Flamur në dallgë, Pas gjurmëve, Asgjë nuk harrohet, Dasmë e çuditshme, Përsëri pranverë dhe të tjera ku shpesh u panë si bashkëshortë dramash dhe komedish.

Margarita Xhepa njihet si një nga ikonat e skenës: një karrierë e pasur me rreth 150 role në teatër dhe rreth 32 pjesëmarrje në kinematografi që e vendosën në qendër të historisë artistike kombëtare.

Ndriçim Xhepa, i cili është i lidhur shpesh me emrin e saj, krijoi një profil të veçantë të tij me mbi 40 role teatrale dhe afërsisht 30 prezenca në film, duke u bërë një zë i kërkuar në dekadat e fundit.

Ata janë takuar në projekte të përbashkëta ku marrëdhënia nënë e bir ka marrë formë dramatike në realizime si Shokët, Në kërkim të kujt, Kronikë provinciale dhe I dashur armik.

Rikard Ljarja ishte një personalitet shumëdimensionale: aktor, regjisor, skenarist por edhe krijues letrar dhe vizual; veprat e tij letrare dhe interpretimet formojnë një nga shtyllat e artit bashkëkohor shqiptar.

Marjeta Ljarja, me profil më të rezervuar por të konsoliduar, dha interpretime të forta në role familjare dhe dramatike; së bashku me Rikardin, ata ndanë ekranin në tituj si Viktimat e Tivarit, Rrethi i kujtesës dhe Në pyjet me dëborë ka jetë.

Gjergj Xhuvani dhe Luiza Xhuvani formuan një bashkëpunim të frytshëm: ai si krijues dhe ajo si interpretuesja e shumë roleve, duke sjellë në vepra si Parrullat dhe një seri titujsh të tjerë që i dhanë zë një periudhe të tërë të kinemasë.

Këto rrëfime dhe emra nuk janë thjesht histori personale; janë kapituj të një kujtese kombëtare ku tradita, familja dhe arti ndërthuren për të ndërtuar peizazhin kulturor që shfaqet edhe sot në riprodhime, rikthime dhe studime të mëvonshme.