Çfarë fsheh një shprehje e vjetër që ndezi një furtunë?

Fjalët e vjetra shpesh mbajnë kujtime të hollësishme të një kohe tjetër; një fjalim i ruajtur dhe muzika e rrugëve flasin për mënyra të jetuara që nuk janë vetëm fraza të thata. Kjo kujtesë kolektive ka peshë kur bëhet fjalë për mënyrën se si interpretojmë terma të shkuar.

Në një intervistë televizive në vitin 2023 u referova një fjalimi të Fan Nolit, të regjistruar jashtë vendit, ku ai përmendte me mall muzikën e rrugës në kryeqytet. Përshkrimi im ishte një përpjekje të riktheja atë ndjenjë nostalgjie dhe të shpjegoja një pjesë të kulturës popullore.

Pasi emisioni u transmetua, erdhi një njoftim zyrtar nga institucioni i mbrojtjes nga diskriminimi: dikush kishte dorëzuar një ankesë, duke pretenduar se emisioni përbënte fyerje etnike. Ky proces hetimi mori kohë dhe krijoi tension publik, ndërsa çështja u bë objekt diskutimi për më shumë se një vit.

Për habinë time, organizata që nisi ankesën rezultoi të ishte e lidhur ngushtë me një individ të vetëm; pa strukturë reale, pa projekte të verifikueshme dhe me burime të kufizuara. Ky zbulim ndryshoi perceptimin ndaj iniciativës dhe ngriti pyetje për përfaqësimin real të interesave komunitare.

Biseda telefonike me përfaqësuesin që firmosi ankesën ishte e çuditshme: ai foli për plane pa realizuar dhe për shpresën se donatorë të huaj mund të financonin një projekt që do të ndihmonte disa familje që përballeshin me ndërprerje të shërbimeve bazë. Përfundimi ishte se organizata nuk kishte as infrastrukturë administrative e as lidhje të vërteta me komunitetin.

Në fund, institucioni i hetimit arriti në përfundimin se në citimin tim nuk kishte qëllim fyerjeje; konteksti i përdorimit ishte përshkrues dhe i lidhur me kujtim historik. Ky epilog institucional mbylli procedurën, por la pas debatet e zjarrta që shpërthyen në opinion.

Ngjarja ime personale u kthye në mendje kur lexova reagimin e fortë ndaj një moderatoreje televizive që përdori një shprehje të ngarkuar historikisht, një frazë që lidhte një referencë ndaj një arme me një term që njihet si fyese. Reagimi publik ishte i ashpër dhe bërja publike mori pamje gjyqësore morale.

Kjo lloj moralizimi kolektiv pasqyron një proces social ku disa synojnë që çdo përdorim i gjuhës së së kaluarës të rishikohet dhe të ndëshkohet. Në hapësirën tonë publike po shfaqet një dëshirë e fortë për të pastruar fjalorin nga elementë që sot perceptohen si të papërshtatshëm.

Një tjetër fenomen paralel është krijimi i shpejtë i organizatave të reja që sponsorizohen, shpesh me synim marrjen e fondeve të donorëve të huaj. Këto grupe shpesh paraqiten si mbrojtëse të të drejtave gjinore, antirasiste dhe të të margjinalizuarve, por formimi i tyre ndjek edhe interesa të tjera.

Në disa raste, përfaqësues të misioneve të huaja u përfshinë në debate lokale pa sensin e plotë të traditave dhe nuancave vendore; angazhimi i tyre, ndonjëherë publik dhe teatral, krijoi indinjatë tek ata që ndiejnë se kultura e tyre po interpretohet nga jashtë.

Sfidat ndërkombëtare për korrektesë gjuhësore dhe politike synojnë shpesh të riformulojnë ose të çrrënjosin terma të shprehjeve tradicionale; kjo synim sterilizues përditësohet nga aktorë të ndryshëm dhe shpesh reflektohet edhe tek ne, me ritme të përshpejtuara.

Konsultimi i fjalorëve të vjetër dhe i burimeve gjuhësore tregon se disa shprehje historikisht shërbenin për të përshkruar sjellje të papërgatitura, mungesë strategjie ose shpërndarje energjie, pa domosdoshmërisht një qëllim për të fyer një grup të caktuar. Kuptimi historik shpesh ndryshon shumë nga perceptimi modern.

Një pjesë e përfaqësuesve të komunitetit rom më kanë shpjeguar fjalë dhe fraza që përdorin vetë për të përshkruar aspektet e jetës së përditshme; për ta, reagimet e jashtme rreth „mbrojtjes” shpesh duken si performancë që nuk prek realitetin e tyre të brendshëm.

Analizat e pasqyrave financiare dhe ndjekja e projekt-buxheteve të disa OJF-ve tregojnë se mjetet që shpesh premtojnë ndryshim rrallë përkthehen në përmirësim konkret të kushteve të banimit. Kjo do të thotë se retorika e madhe shpesh nuk korrespondon me rezultatet në terren.

Kështu, fjalët dhe shprehjet duhet lexuar brenda rrjetit të tyre historik dhe shoqëror; ato janë dritare drejt mënyrave të të menduarit dikur, dhe nuk janë automatikisht armë për t’u përdorur si dëshmi e urrejtjes pa analizë kontekstuale.

Prandaj, para se të ndezim fushata dënimi dhe t’i hedhim njerëzit në pusin e ndëshkimit publik, duhet të ndalemi, të shqyrtojmë motivet dhe të dëgjojmë historitë prapa fjalëve. Kjo qasje ul rrezikun e gjykimeve të nxituara dhe e bën debatin më konstruktiv.

Në përmbyllje, mund të ruajmë dinjitetin e njerëzve dhe njëkohësisht të respektojmë trashëgiminë kulturore: e njëjta shoqëri mund të mbrojë vlerat e sotme pa fshirë tërësisht shenjat e së kaluarës, duke ruajtur nuancën dhe kuptimin e plotë të asaj që jemi.