A po na rrëmben dikush historinë? E vërteta që trondit

Shoqëria jonë po humbet kontrollin mbi kujtesën historike; boshllëqet institucionale lehtësojnë që të tjerët të përcaktojnë këndvështrimin për figurat e së kaluarës dhe kështu rrëzohet mundësia për t’i ruajtur ato si pjesë të trashëgimisë tonë kombëtare.
Ngjarja e fundit në Uashington, ku kreu i shtetit amerikan pati vështirësi në shqiptim dhe një përfaqësues i Kishës Ortodokse Amerikane u shfaq pranë tij gjatë ceremonive për Ditën e Pavarësisë së Greqisë, nxori në pah sesi momentet publike ripërshtatin dhe konsolidojnë imazhe kombëtare jashtë vendit.
Mediat dhe platformat sociale u mbushën shpejt me lavdërime dhe portrete të figurave të revolucionit grek; reagimet shqiptare ishin të fuqishme dhe shpesh të zemëruara, duke refuzuar dhe kundërshtuar interpretimet që po përhapen masivisht.
Shpesh lexohen komente të ashpra në rrjete si Facebook dhe Instagram; shumë prej tyre vijnë nga njerëz që kanë adoptuar një identitet helen dhe përdorin retorikë të fortë për të forcuar versionin grek të historisë.
Nga ana tjetër, është e rëndësishme të theksohet se përplasjet mbi kujtesën historike nuk zgjidhen thjesht duke fyer. Një pjesë e madhe e debatit rrjedh nga mungesa e dokumentimit dhe nga fakti që shumë protagonistë të shekullit të XIX morën vendime personale për t’u identifikuar në mënyra të ndryshme.
Për më tepër, problematikë është hendeku i dijes së institucionalizuar: në Shqipëri nuk ka studime të shumta e definitive që dokumentojnë e publikojnë prova të pakundërshtueshme për origjinën dhe përkatësitë etnike të shumë figurave të asaj periudhe.
Ka grupe dhe emra – suliotë, arvanitas, hidriotë, çamë dhe fshatra shqipfolës në Peloponez e Athinë – për të cilët nuk ka dilemë që kanë lidhje me gjuhën dhe zakonet shqipe, por mënyra se si u përfshinë në luftërat dhe identifikimet e kohës ndryshon dhe shpesh është paraqitur ndryshe nga botimet e huaja.
Në shumë tekstet e huaja, e me përfshirje edhe të burimeve me prirje helene, këta luftëtarë u etiketuan shpejt si figura greke; në kushtet e famshme të politikave europiane që mbështetën ndarjen e territoreve nga Perandoria Osmane, nuk është e çuditshme që u krijua edhe një narrativë europiane për pavarësinë.
Një ilustrim i kësaj është rrëfimi për Marko Boçarin: figura e tij u romantizua në art dhe publikime evropiane, u shndërrua në simbol të lëvizjes dhe u përdor për të ndërtuar imazhet kombëtare të kohës, ndonëse dëshmitë e disa bashkëkohësve tregojnë edhe elementë të tjerë të identitetit dhe gjuhës së tij.
Edhe sot mungojnë studime të plota që të shpjegojnë pse shumë prej atyre shqiptarëve etnikë luftuan dhe i vunë vetes kauza që mund të ishin shtetformuese, fetare apo etnike; pa kërkim të thelluar, debati mbetet i përtërirë dhe i pasqaruar.
Kjo boshllëkshmëri e njohurive e vë në vështirësi diskursin publik, sidomos kur ata që sot deklarohen si grekë reagojnë fuqishëm në mbrojtje të një mitologjie kombëtare dhe nuk pranojnë diskutim kritik.
Faji nuk është kryesisht tek komunitetet e tjera; përgjegjësia bie mbi institucionet tona, mbi sistemin arsimor dhe mbi shtetin që rrallë ndërmerr hapin për të mbledhur, përpunuar dhe promovuar emra e tregime të personave shqiptarë që meritonin vëmendje si kontributorë të identitetit kombëtar.
Për t’i dhënë një kornizë konkrete këtij shqetësimi: sportistja që garon për Greqinë dhe që u bë ikonë sportive, e cila sipas përshkrimeve lidhet me Durrësin, u promovua fuqimisht jashtë vendit, ndërsa ne shpesh glorifikojmë figura me prejardhje të huaj si modele, duke anashkaluar vetë kontributet tonë lokale.
Në fund, problemi kryesor nuk është se të tjerët na marrësh histori; problemi është se vetë nuk i njohim dhe nuk i ruajmë si duhet njerëzit tanë. Një komb që nuk mbron kujtesën rrezikon që ajo të shkruhet për të nga të tjerët, ashtu si ndodhi me shumë prej figurave që lidhen me atë periudhë.
Gëzuar 25 Marsin Greqi.