Zbuloni çfarë po fshehin debati për sistemin zgjedhor!

Të gjithë po i drejtojnë vëmendjen te formula me të cilën votat përkthehen në mandate, sikur aty të fshihet një ilaç gjithëpërfshirës. Ky këndvështrim e ndryshon rrënjësisht rrëfimin: nga një çështje teknike bëhet pretekst për t’i shpërqendruar qytetarët nga problemet institucionale që kërkojnë zgjidhje të thella. Ndryshimi i metodës se si llogariten vendet në parlament nuk mund të zëvendësojë ndryshimin e kulturës politike dhe forcimin e organeve të pavarura.

Shumë ankesa ndaj modelit aktual të ndarjes së mandateve lidhen me ndjesinë se ai favorizon mbylljen dhe koncentrimin e pushtetit. Kritikët e shohin si pengesë për përfaqësim të drejtë dhe si burim të pasqyrave të deformuara të preferencave qytetare. Megjithatë, çdo vëzhgim i tillë duhet vendosur në kontekst: nuk është vetëm formula që përcakton rezultatin, por edhe sjellja e forcave politike dhe prirjet e votuesve.

Nuk ekziston një zgjidhje universale që fshin kompromise. Modelet zgjedhore japin rezultate të ndryshme sipas prioriteteve: njëra promovon përfaqësimin e larmishëm, tjetra kërkon përqendrim që jep stabilitet qeverisjeje. Diskutimet që shohin një variant si “i vetmi i drejtë” humbasin nga syri faktin se çdo zgjidhje sacifikon diçka tjetër. Njohja e këtyre kompromiseve duhet të udhëheq çdo përpjekje për reformë.

Ideja se çdo votë mund të përkthehet në mandat është irrealiste dhe ka pasoja politike. Vetëm një sistem proporcional kombëtar pa prag do t’i afrohej këtij qëllimi, por përvoja ndërkombëtare tregon se aplikimi i tij shpesh çon në fragmentim të tepërt të skenës politike. Pra, kërkimi i përsosmërisë teknike mund të bëhet i dëmshëm nëse nuk mbyllet me masa për stabilitet dhe kohezion politik.

Përvoja historike e vendit tregon se sjellja e partive shpesh përcakton më shumë rezultatin se vetë skema e votimit. Para reformave të vitit 2008, kur pati elemente të përzier mes mazhoritarizmit dhe përfaqësimit, politika lokale prodhonte flukse të ndryshme partitë dhe kandidatët reaguan sipas interesave dhe dinamika të brendshme. Kjo nënkupton se rregullat mund të ndryshohen, por nëse partitë nuk ndryshojnë mënyrën se si organizohen dhe sillen, dalin të njëjtat pasojëpa.

Të mendojmë se ndryshimi i sistemit zgjedhor do ‘kurrojë’ mangësitë e demokracisë është mashtrim i rrezikshëm. Problemi real lidhet me garancitë për votë të lirë, me nivelin e pavarësisë së institucioneve dhe sidomos me funksionimin e drejtësisë. Përmirësime të këtyre shtyllave janë të nevojshme për të shoqëruar çdo ndërhyrje teknike; pa to, reforma e mandateve mbetet kozmetike.

Fokusimi i vetëm te formula për ndarjen e vendeve nuk do të dobësojë personalizimin e pushtetit. Kur vendimmarrja dhe organizimi i brendshëm i partive kalojnë nga mekanizma kolegjialë te struktura me një drejtues dominues, ndryshimet e llogaritjes së mandateve japin pak efekt. Çështja e liderizmit të tepruar kërkon masa që prekin mësimet e brendshme të partive, jo vetëm parametrat e zarfave të votimit.

Për këtë arsye, prioritet duhet t’i jepet rregullimit të partive: si zgjidhen drejtuesit, si funksionojnë organet e brendshme, si menaxhohet financimi dhe si garantohen transparenca dhe llogaridhënia. Kur partitë kanë rol publik, mënyra se si janë organizuar përbën interes të përgjithshëm. Një ligj më i fortë për partitë mund të krijojë mekanizma që kufizojnë abuzimet e pushtetit të brendshëm dhe që nxisin demokraci operative.

Kriminalizimi i politikës është një problem tërësor që nuk neutralizohet vetëm nga ndryshimet në formulën zgjedhore. Edhe kur ishte synim i ndryshimeve të mëparshme të sistemit të kufizonte hyrjen e ‘burrave të fortë’, realiteti tregoi se rregullat vetë nuk mjaftojnë për të ndalur ndikimin e elementeve kriminale. Lufta kundër këtij fenomeni kërkon instrumente ligjore, zbatim të drejtë dhe mekanizma që ndalojnë kapjen e institucioneve.

Argumenti se një formulë e caktuar do të ndalojë lëvizjet e reja politike është i tejskaduar. Një forcë e re me mesazh të qartë, sjellje të drejtë dhe besueshmëri tek votuesit mund të fitojë hapësirë pavarësisht arkitekturës së sistemit. Bllokimi që vërehet në praktikë shpesh buron nga praktikat klienteliste dhe nga kultura e blerjes së votës, faktorë që i përkasin më shumë sjelljes së elektoratit se modelit teknik të votimit.

Përfundimi është i thjeshtë: reforma zgjedhore duhet të jetë pjesë e një plani më të gjerë. Kërkohen masa për forcimin e institucioneve, ligje të reja për transparencën dhe funksionimin e partive, dhe politika për të rritur kulturën qytetare kundër klientelizmit. Pa një këndvështrim të tillë, çdo ndryshim në mënyrën si përkthehen votat në mandate do të sjellë vetëm ndryshime kozmetike, jo një transformim të qëndrueshëm të jetës politike.