Si një drejtësi pa kontroll po ndryshon fatin e republikës?

Në vend të një hyrjeje që shtyn lexuesin drejt shembullit të zakonshëm, ky tekst nis nga pasojat: kur organet e drejtësisë marrin rol dominues, balanca e shtetit tronditet.

Ndryshimet kushtetuese të vitit 2016 hoqën disa kufij funksionalë dhe krijuan një konfigurim të ri institucional që shpesh nuk ndërvepron me mekanizmat e tjerë të pushtetit.

Për të luftuar korrupsionin u vendosën masa dhe struktura speciale: prokurori të ndryshëm, gjykata dhe organe të reja që kishin mandat për raste të veçanta.

Ato masa duhej të funksiononin si ndërhyrje të përkohshme, por shndërrimi i përjashtimit në rregull të përgjithshëm e bëri anomalinë standard.

Kur përjashtimet shndërrohen në zakon, struktura e republikës deformohet dhe zgjerohet roli i institucioneve që duhej të ishin të rastësishme.

Sistemi sot paraqitet me një prokurori speciale që në praktikë operon jashtë kontrollit efektiv dhe pa përgjegjësi të qarta ligjore.

Gjykatat e themeluara për raste të veçanta, që teorikisht duhej të verifikonin ligjshmërinë e akuzave, shpesh funksionojnë si vijë proceduriale e hetimit, jo si rrugë kontrolluese.

Roli i prokurorëve specialë ka marrë peshë të pazakontë: ata drejtojnë hetimet, formojnë rrjedhën publike dhe ndikojnë në ritmin politik.

Kjo përqendrim ndikimi krijon një mjedis frike dhe pasigurie institucionale, sepse mungon një mekanizëm të qartë llogaridhënieje.

Si rezultat, perceptimi publik ndryshon: shteti duket se rrotullohet rreth një institucioni të vetëm, jo rreth përgjegjësive të ndara.

Një nga pikat kyçe të dështimit të reformës është organi i administrimit të prokurorisë, i cili nuk ka funksionuar si udhëheqje efektive.

Këshilli i krijuar për të menaxhuar prokurorinë sjell procedura dhe formalizma, por mungesën e një drejtimi organik të punës hetimore dhe përgjegjësisë së drejtpërdrejtë.

Në vend që të parandalonte kapjen politike, ky mekanizëm shpesh ka çuar në një prokurori pa një drejtim të qartë dhe me përgjegjësi të shpërndara.

Çështjet e personelit u bënë të paqarta: lëvizjet, emërimet dhe karrierat nuk reflektojnë domosdoshmërisht nevojën për efikasitet dhe standarde profesionale.

Në të njëjtën kohë, organi mbikëqyrës shpesh shmang përballjen me vonesat, moskoherencat dhe standardet e ndryshme në ndjekjen penale.

Modeli i punës nuk duhet të jetë një forum pa hierarki; sistemi i akuzës kërkon udhëheqje profesionale që mban përgjegjësi për vendimet dhe strategjinë.

Në shumë vende funksionale, prokuroria shoqërohet me një zinxhir komandoje dhe me trajnim e disiplinë që ruajnë unitetin profesional.

Prania e një qendre drejtuese bën të mundur standardizimin e praktikave dhe parandalon shpërndarjen e përgjegjësive pa adresues të qartë.

Për këtë arsye, një reformë e domosdoshme është rikthimi i një roli drejtues të qartë për Prokurorin e Përgjithshëm, si themel i politikës penale shtetërore.

Kjo do të nënkuptonte që Prokuroria e Përgjithshme të ketë funksion real drejtues, jo vetëm një imazh formal i pavarësisë.

Drejtuesit në qarqe duhet të jenë profesionistë me përvojë praktike dhe të jenë të lidhur në një zinxhir përgjegjësie që pasqyron strukturën shtetërore.

Udhëzimet e nivelit qendror duhet të kenë karakter detyrues, që të sigurojnë një standard të unifikuar dhe një politikë personeli në shërbim të shtetit.

Në mungesë të një sistemi të tillë, drejtësia rrezikon të bëhet e pacaktuar: e pavarur në dukje, por pa llogaridhënie; e fuqishme në praktikë, por jo në shërbim të republikës.

Në fund, çdo pushtet pa kontroll dhe pa përgjegjësi, pavarësisht motivit të krijimit të tij, ka potencialin të ndryshojë natyrën dhe funksionin e vetë republikës.