Shqipëria kryeson Europën në martesë — çfarë fshihet pas shifrave?

Të dhënat e fundit tregojnë se Shqipëria dëshmon ritme të forta martesash: 6,8 martesa për 1 000 banorë në 2024, e njëjta shifër si në 2022, dhe dukshëm mbi mesataren europiane prej 3,9 për 1 000 persona.

Në vendin e dytë në listë qëndron Maqedonia e Veriut, megjithëse të dhënat e saj më të fundit datojnë nga 2021. Për Kosovën mungojnë regjistrime të përditësuara; në rajon, Serbia shënon nivelin më të ulët me 4,6 martesa për 1 000 banorë.

Mbi bazën e krahasimeve, pas Shqipërisë vijnë Turqia me 6,6 martesa për 1 000 banorë dhe Moldavia me 6,1, duke treguar se norma të ngjashme hasen edhe jashtë Bashkimit Europian.

Historikisht, normat e martesave në Shqipëri kanë qenë të larta gjatë viteve 1980-1990; kulmi regjistrohet në 1990 me 8,9 martesa për 1 000 banorë, ndërsa dekadat pasuese pasurohen me një ulje graduale të këtij treguesi.

Në të njëjtën kohë, divorci ka përparuar: në 2024 norma ishte 2,0 divorce për 1 000 persona, krahasuar me 0,6 në 1964 — një rritje që llogaritet rreth 233 për qind për periudhën e përmendur.

Pika më e lartë e divorceve erdhi në 2019 me 2,1 për 1 000 banorë. Norma e divorceve në Shqipëri qëndron mbi mesataren europiane, e cila shënoi 1,6 në vitin 2024.

Sipas renditjeve për 2024, Shqipëria pozicionohet e 11-a për divorcet në raport me popullsinë. Nëse eliminohen shtetet baltike nga krahasimi, Shqipëria shfaqet e pesta në listë, pas Danimarkës, Turqisë, Finlandës dhe Suedisë.

Shqetësimi për normat e larta në vendet baltike shpjegohet pjesërisht nga ndryshime kulturore dhe ligjore: divorci është më i pranuar socialisht, procedurat janë më të lehta, dhe gratë kanë më shumë pavarësi ekonomike.

Të dhënat kombëtare të INSTAT nënvizojnë një ndryshim dramatik: numri i martesave në 2024 pësoi rënie historike, duke zbritur në 16 120 martesat e regjistruara, krahasuar me rreth 29 000 në 1990.

Ndërkaq, divorcesh janë shtuar; në 2024 u regjistruan rreth 4 800 procedura divorci, nga rreth 2 700 në 1990. Si pasojë, një pjesë e konsiderueshme e martesave përfundon me divorc përpara ndarjes me vdekje.

Krahasimet rajonale të sjellin kontraste të forta: në vendet fqinje, Italia shënon një nga normat më të ulëta të martesave me 2,9 për 1 000 banorë, ndërsa Greqia rreth 3,5, ndërkohë që në këto vende jetojnë komunitete të mëdha të emigrantëve shqiptarë.

Në planin e BE-së, Eurostat vlerëson se në 2024 u zhvilluan rreth 1,7 milion martesa dhe afërsisht 0,7 milion divorce. Këto numra përkthehen në shifra për frymë: 3,9 martesa dhe 1,6 divorca për çdo 1 000 persona.

Që nga viti 1964, norma bruto e martesave në BE është përgjysmuar në terma relative — nga 8,0 për 1 000 persona në atë vit, në 3,9 në 2024 — megjithëse kjo trend ka pasur periudha rikthimesh të përkohshme.

Rritje të përkohshme të normës së martesave u panë në vitet 1989 (6,4), 2000 (5,2), 2007 (5,0) dhe 2018 (4,5), por trendi afatgjatë mbetet në rënie krahasuar me mesataren historike.

Rënia më e mprehtë ndodhi midis 2019 dhe 2020: nga 4,3 në 3,2 martesa për 1 000 persona, një ulje që lidhet qartë me ndikimet e pandemisë COVID-19 dhe që përfaqëson afërsisht një rënie 25 për qind.

Në të njëjtën periudhë të gjatë, norma e divorceve pothuajse është dyfishuar — nga 0,8 për 1 000 persona në 1964 në 1,6 në 2024 — me një kulm historik në 2006 prej 2,1 për 1 000.

Në 2024, vendet me normat më të ulëta të divorceve në BE përfshijnë Maltën (0,9 për 1 000), Slloveninë dhe Rumaninë, ndërsa vlerat më të larta konstatohen në disa shtete baltike, si dhe në Estoni, Finlandë dhe Suedi.

Një pjesë të rritjes së divorceve mund ta shpjegojë edhe ndryshimi i kornizave ligjore në disa vende, ku procedura për ndarjen ligjore u shtua ose u thjeshtua në dekadat e fundit.

Fillimi i pandemisë ndikoi edhe tek divorci: mes 2019 dhe 2020 u vërejt një tkurrje të lehtë të tij, por ajo ishte më modeste (rreth 10%) sesa ulja e martesave dhe, që nga ajo kohë, niveli ka qëndruar relativisht i qëndrueshëm.

Ndryshimet demografike, kulturore dhe ligjore qëndrojnë prapa luhatjeve të martesa-dhe-divorcit: numra më të pakët martesash dhe më shumë ndarje ligjore pasqyrojnë transformime të shpejta shoqërore dhe familjare në dekadat e fundit.