Sekreti që tronditi besimin e një historiani britanik

Botimi i tij i vitit 2019 shpërtheu një debat të gjerë: në këtë vepër Tom Holland propozoi një rikthim radikal të leximit të trashëgimisë perëndimore, duke nxjerrë në pah elemente historike që sipas tij shpjegojnë shumë nga normat morale të sotme. Reagimet ishin të ashpra dhe të përhapura mes akademikëve dhe lexuesve.

Argumenti qendror i librit është se parimet që konsiderohen universalë sot — mëshirë, barazi dhe të drejta personale — nuk lindin thjesht nga natyra njerëzore, por janë formëzuar dhe përforcuar nga transformimet e hershme të traditës kristiane. Ai insiston se ndikimi i kësaj tradite është më i thellë dhe më i hapur sesa pranohet zakonisht.

Për të mbështetur këtë tezë, Holland u përqendrua në burime historike dhe në mënyrën se si ngjarje dhe narrative të caktuara u përcaktuan përmes shekujve. Një nga pikat kyçe të studimit të tij është mënyra se si episodet rreth kryqëzimit u interpretuan dhe u përdorën për të ndërtuar kuptime të reja morale.

Në kontekstin romak, kryqëzimi shërbente si dënim publik dhe shenjë poshtërimi të rezervuar për të dënuarit më të rënda. Holland tregon se komunitetet e para të besimtarëve ndryshuan këtë kod simbolik, duke e transformuar gjymtimin e Jezusit në një shenjë identitare që mbron të pafuqishmit dhe përmbys pushtetin e dhunshëm.

Por ky përkufizim intelektual mori më shumë peshë pas një përvoje personale të Holland-it gjatë një udhëtimi në veri të Irakut, në zonat e goditura nga dhuna ndaj komuniteteve lokale. Ndër rrënoja ai pa një kryq të qëndrueshëm brenda gërmadhave të një vendi adhurimi — një pamje që i solli mendime të papritura dhe të forta.

Përballë atij peizazhi të shkatërruar ai ndjeu një shok fizik dhe emocional; puna që po kryente u ndërpre përkohësisht. Qetësia e pamjes së kryqit mes rrënojave dhe era e humbjes krijuan një përzierje ndjesishore që ndryshoi përkohësisht perspektivën e tij akademike.

Ky moment vjen pas një periudhe gjatë së cilës Holland kishte lënë besimin e fëmijërisë dhe e përshkruante veten si dikush që ishte larguar nga feja. Rritja në një familje me traditë kristiane nuk ruajti në të njëjtën formë bindjet personale të tij; ai ishte më parë i prirur drejt shtjellimit skeptik.

Ndërsa punonte në librin që po hartonte, përplasja midis studimit të dokumenteve historike dhe përvojave në terren filloi të shpërbënte disa nga sigurtitë e tij. Procesi kërkues e çoi nga kritika e ftohtë drejt pyetjeve më personale për natyrën dhe rrënjët e bindjeve morale.

Kjo kaloi në një pyetje të drejtpërdrejtë: a mund të kem vlerësuar gabim fuqinë dhe domethënien historike të krishterimit? A mund të ketë pasur një djegie të nënvlerësuar që i jep formë bindjeve të tanishme kulturore? Këto dilema filluan të dominonin reflektimet e tij.

Në punën argumentuese të librit ai gjithashtu thekson se edhe njerëz pa besim shpesh mbajnë në vete norma të formuara nga kjo trashëgimi, pa e dalluar prejardhjen e tyre. Ideja është se disa elemente etike kanë kaluar në gjuhën publike dhe private përmes historisë, duke u bërë pjesë e një repertori kulturor.

Konkluzionet e tij kanë nxitur kundërshti: disa kritikë argumentojnë se moralet e qëndrueshme mund të lindin dhe të mbijetojnë pa referenca fetare, duke vënë theksin tek arsyeja dhe empatia jo-religjioze. Ndërkohë, mbështetës të tezës së tij theksojnë se ndikimet historike të krishterimit mbi Perëndimin janë të vështira për t’u mohuar.

Një tjetër pjesë personale e rrëfimit lidhet me sfidën e shëndetit në vitin 2021, kur ai u diagnostikua me një tumor në zorrë dhe u përball me alternativat e një ndërhyrjeje të rëndë. Gjatë periudhës së pritjes për rezultatet ai mori pjesë në një shërbesë fetare dhe, pas shumë kohësh, u përfshi në lutje me një përkushtim të ri.

Analizat mjekësore treguan se sëmundja nuk ishte përhapur dhe ai u rikthye në shëndet. Holland nuk përshkroi atë rrjedhë si një mrekulli absolute, por pranoi se nuk mund ta përjashtonte plotësisht mundësinë e diçkaje jashtëzakonore. Sot ai thotë se e sheh veten më pranë identitetit të krishterë, por jeton ende në kufirin midis besimit dhe dyshimit — një balancë që, sipas tij, nuk është e panjohur as për shumë rrëfime të hershme të besimit.