Pse ne ende kërkojmë shpëtimtarë? Një zbulim i papritur

Një këngë e njohur nga skena botërore më dha një pamje tjetër për një fenomén që përsëritet këtu: adhurimi i liderit si zgjidhje magjike. Aty ku tingulli i një refreni flet për mërzinë nga pritja, lind një pyetje: pse shoqëritë presin më shumë personazhe sesa rregulla?

Në vend që të hapim me një analizë kronologjike, nis me çfarë ndodh brenda kokës së shumë qytetarëve: ekziston një lodhje nga enderrimi i ndryshimit të shpejtë dhe një gatishmëri të jashtëzakonshme për t’i besuar dikujt që premtueshëm sjell ndryshimin.

Kjo lodhje nuk është thjesht nostalgji; është edhe strategji e thjeshtë e kursimit të përgjegjësisë: dorëzimi i pritshmërive tek një emër i vetëm kurseon dikë nga detyra e vështirë për të ndërtuar mekanizmat që funksionojnë.

Në Shqipëri ky fenomen ka forma të dukshme: figura politikanësh marrin rolin e zgjidhjes së përhershme, ndërsa institucionet shpesh trajtohen si skena ku ato figura veprojnë, jo si struktura që duhet të imponojnë rregullin.

Kjo zëvendësim i fokusit nga procesi drejt protagonistit krijon një kulturë tifozërie: mbështetja bëhet personale, dhe kritika perceptohet si armiqësi ndaj identitetit të ndërtuar rreth liderit.

Një demokraci e qëndrueshme bazohet në elemente që duken të ngadalta dhe të parakohshme: ligje që zbatojnë, mekanizma kontrolli, administratë që funksionon pavarësisht emrave në krye dhe media që shërben si vëzhgues.

Kur këto funksionojnë, sistemi nuk ka nevojë të idolatrojë një individ; por kur janë të dobëta, boshllëku mbushet nga karizma dhe narrativat shpëtimtare.

Kthimi i vëmendjes tek muzika apo referenca kulturore në fillim është i qëllimshëm: arti shpesh zbulon sentimentet e humbura dhe i përmblodhin më mirë se analizat e thata, duke treguar pse një refren mund t’u duket njerëzve më i besueshëm se një plan reformash.

Historia europiane jep mësime të rëndësishme: procesi i kalimit nga sundimi personal drejt institucioneve ishte i gjatë dhe i dhimbshëm, me etapa ku rebelimi kundër kultit të personazhit prodhoi vetë figura të reja autoritare.

Një shembull themelor është ai i fundit i Evropës së vjetër, ku sfida ndaj pushtetit absolut shpesh përfundonte me lindjen e një protagonisti të ri që grumbullonte pushtet.

Përvoja e përgjakshme e shekullit të njëzet, me udhëheqës që morën kontroll të plotë, tregoi anën shkatërruese kur besimi kolektiv kthehet në bindje absolute ndaj liderit.

Pas asaj periudhe, pjesë të mëdha të Perëndimit vendosën të ndryshojnë: ndërtuan mekanizma që reduktonin rrezikun e dominimit personal dhe rritën mundësitë për përgjegjësi publike.

Në plan teorik, disa mendimtarë e zgjerojnë këtë kuptim: analiza e natyrës njerëzore, idetë mbi shoqërinë e hapur dhe studimet mbi totalitarizmin dhanë argumente për rëndësinë e kontrollit dhe skepticizmit ndaj liderëve të pakritikuar.

Këto ndryshime kulturore nuk janë magjike; ato u ndërtuan përmes institucioneve, kulturës së debatit dhe rrjeteve që lehtësojnë korrigjime kur gabimet ndodhin.

Në Shqipëri, megjithatë, perceptimi i vazhdimësisë ka qenë i thyer: periudha të ndryshme historike e kanë bërë të vështirë të besosh se diçka do të qëndrojë përtej ciklit politik.

Kalimi ndër gjenerata, nga sundimi osman te mbretëria, pastaj te regjimi komunist dhe tranzicioni, ka lënë një ndjenjë se çdo model është i përkohshëm dhe se rrjedha e jetës ndryshon rrënjësisht brenda një brezi.

Kjo vetëdije e ndryshueshmërisë ushqen bindjen e shumë njerëzve se investimi emocionues te një person është më i arsyeshëm sesa besimi i thatë te proceset.

Nga ky këndvështrim lind dilema: pse dikush të ndajë energji në institucione që duket se ndryshojnë çdo cikël, kur marrëdhënia me një figurë duket më e menjëhershme dhe shpërblyese?

Përgjigjja politike shpesh ka qenë e thjeshtë: kërkohet një lider me profil të lartë që premtuar të rregullojë kaosin; por kjo zgjidhje afatshkurtër rrallë riparon mekanizmat që kanë shkaktuar krizën.

Rasti shqiptar i dekadave të fundit tregon këtë qasje: ndryshimet e theksuara të imazhit publik shpesh e kalojnë vëmendjen nga reforma sistemore te personaliteti i kryesuesit.

Ndër figurat publike që morën nivel nacionale, disa u perceptuan si shpëtimtarë të nevojshëm; për shumë kështu u krijua një marrëdhënie që tejkaloi politikën programore dhe u shndërrua në besnikëri personale.

Në rajon, modelet janë të ngjashme: udhëheqës që lidhen me ngjarje të mëdha historike marrin një status emocional të vështirë për t’u shqyrtuar vetëm me kritere administrative.

Kjo bën që humbjet ose largimet e tyre të përjetohet si tronditje historike, jo vetëm si rezultat i zgjedhjeve normale dhe ndryshimit të pushtetit.

Për të dalë nga ky rrjet emocional duhen dy lëvizje qëndrore: forcimi i institucioneve reale dhe kultivimi i qytetarisë që kërkon llogari, jo vetëm premtimet e mëdha.

Transformimi praktik kërkon punë të gjatë, jo spektakël: pjesëmarrje lokale më e madhe, zbatim ligjesh, pavarësi të sistemit të drejtësisë dhe vlerësim të transparencës mbi karizmat.

Në fund, pavarësisht nostalgjive të natyrshme pas figurave të mëdha, kalimi drejt një shoqërie ku mekanizmat funksionojnë përballet me një sfidë psikologjike: qytetari duhet të ndërrojë pritshmërinë e tij dhe të kërkojë standarde për institucionet, jo mirënjohje për personazhe.