Ç’fsheh vonesa jonë historike? Një alarm për çdo shqiptar

Si komb kemi një zakon të përsëritur: të mbërrijmë kur loja pothuajse ka përfunduar. Sot, kur forcat globale tundin rregullat dhe interesat ndryshojnë shpejt, kjo sjellje është më problematike se kurrë. Shtetet e vogla përballen me pyetjen themelore të çdo kohe të trazuar: të veprojnë me parashikim, apo të presin që të tjerët të përcaktojnë fatin e tyre?

Mjedisi ndërkombëtar i tanishëm është i mbushur me konflikte dhe paqëndrueshmëri; tensionet pranë dhe brenda Europës e shtojnë rrezikun për vendet që nuk janë gati. Kur aleancat janë të lëkundura dhe fuqitë kërkojnë avantazh, mungesa e organizimit dhe e kapaciteteve së brendshme zvogëlon hapësirën e veprimit. Kjo është realiteti që vë përballë sfidash të reja çdo komb të vogël.

Përvoja historike tregon se humbjet më të mëdha nuk gjithmonë ndodhin për shkak të forcës armike, por nga paaftësia për t’u paralajmëruar dhe për t’u organizuar. Kur mungon vizioni afatgjatë dhe kur interesat e ngushta private kapërcejnë atë kombëtar, mundësitë për t’u mbrojtur humbasin para se ato të lindin.

Shembulli i marrëdhënieve ndërkombëtare të shekullit të XIX tregon se planet e mirë të të tjerëve shpesh arrijnë më shpejt se reagimet tona. Kur fqinjët paraqesin projekte dhe mbështetje diplomatike, vonesat në koordinim dhe zëri i dobët në tryezat vendimtarë çojnë në humbje territoriale dhe pasojat e tyre. Mësimi është i thjeshtë por i dhimbshëm: të drejtën pa organizim e merr më shpesh ai që ka pushtet.

Aktet kryesore kombëtare që na themeluan erdhën shpesh si reagime të vonuara ndaj rreziqeve, jo si rezultat i planifikimit të gjatë. Kur hyrëm në arenën rajonale, çështjet ishin shpesh tashmë vendosur; fitorja historike nuk do të thotë domosdoshmërisht rikthim të asaj që u humb më parë. Çmimi i vonesës nuk llogaritet vetëm me fjalë, por me pasojat në të ardhmen e vendit.

Gjatë periudhave të përplasjeve të mëdha që përshkruan fillimin e shekullit të kaluar, roli i jashtëm shpesh përcaktoi fatet tona më shumë sesa vullneti i brendshëm. Kur shteti është i ri, institucionet e brishta dhe fuqia e pamjaftueshme vendosin kombin në një pozicion ku bëhet objekt i marrëveshjeve dhe jo aktor i tyre. Ky është një paralajmërim i vazhdueshëm për çdo kohë kur aleancat ndryshojnë.

Në epokën e polarizimeve ndërkombëtare, lëvizjet skajore dhe kalimet e nxituara midis modelesh politikë dhënë pa ndërtim institucional të ngopur e thelluan dilemën e mbijetesës. Zhvillimet e brendshme që ndodhin pa krijimin e kapaciteteve të qëndrueshme lënë gjurmë që vështirë shuhen më vonë. Ndërsa rruga e ndryshimit duket e lehtë në fillim, kostoja e vonesave shfaqet në strukturën dhe psikologjinë e shtetit.

Dekadat e fundit sollën hapjen dhe lirinë, por edhe zbrazëtinë e përvojës institucionale. Kur proceset e ndërtimit shtetëror e demokratik mbeten pas ritmit të ndryshimeve shoqërore dhe ekonomike, sistemi bëhet i brishtë. Krizat që shpërthejnë në këto kushte sillen si rezultat i mosparashikimit: pa shtylla të forta, liria mund të shndërrohet shpejt në kaos.

Në momentet kur morali dhe solidariteti shfaqen të qartë, shpesh kapaciteti institucional nuk është në nivelin e duhur: vlera morale nuk zëvendëson gjithmonë forcën e organizuar. Kur një popull qëndron në anën që imponon etika e kohës, peshën vendimtare e jep përgatitja institucionale dhe aftësia për t’u përballur me pasojat.

Pyetja që duhet të na shqetësojë më shumë nuk është vetëm kush ishte fajtor dikur, por çfarë bëjmë sot. Në një botë ku lojtarët e mëdhenj ndjekin intereset e tyre dhe ku skenat rajonale mbeten të ndjeshme, përgjigjja s’është vetëm besimi tek të tjerët: kërkohet shtetndërtim i qëndrueshëm, diplomaci e qartë, ekonomi rezistente dhe një kulturë strategjike që mendon përpara. Nëse zgjedhjet nuk bëhen me kohë dhe me zhdërvjelltësi, vendet e vogla rrezikojnë të gjejnë vendin e tyre si objekt vendimesh të tjera — dhe atëherë do të jetë tepër vonë.