Çfarë zbulojnë dosjet e harruara për lidhjet me Moskën?

Një botim i ri nga Mehmet Prishtina — i lidhur familjarisht me Hasan Prishtinën — sjell material arkivor që ndryshon mënyrën se si interpretohen disa marrëdhënie diplomatike të dekadës ’20. Libri grumbullon dokumente që hetojnë kontaktet e grupeve politike shqiptare me rrjetet sovjetike dhe evidenton disa përpjekje për koordinim që deri tani kanë qëndruar jashtë vëmendjes publike.

Dosjet arkivore që përshkruhen në botim përmbajnë letra dhe komunikime të Kominternit dhe shërbimeve të ndryshme sovjetike. Një nga dokumentet kryesore, numeruar në arkivë, tregon se një përfaqësues shqiptar me aftësi gjuhësore rreth rusishtes dërgoi propozime drejtpërdrejt në qendër, duke përfshirë oferta për marrëdhënie diplomatike dhe rezervime të koncesioneve ekonomike — përfshirë fusha të naftës — të cilat mbaheshin nën shqyrtim për periudha të zgjatura, por nuk u finalizuan.

Në të njëjtën dosje gjenden edhe aktvendime dhe deklarime të grupit që pretendonte krijimin e një strukture komuniste në Shqipëri në atë periudhë. Dokumentacioni e vendos Ahmet Zogun në qendër të disa kontakteve dhe bisedimeve të brendshme, duke e paraqitur atë si një figurë kyçe në ngjarjet që çuan më pas në transformimin e tij nga një mbështetës i ideve të ndryshme në një udhëheqës me status shtetëror dhe më vonë monark.

Materialet sqarojnë po ashtu përpjekjet diplomatike të viteve 1924 dhe pasardhjet e tyre politike. Komunikimet me qendra evropiane si Viena dhe Roma, si dhe mungesa e koherentës ndërmjet përfaqësuesve sovjetikë, pasqyrohen në letra që nuk u transmetuan gjithmonë drejt Moskës, ose mbetën të parashtruara brenda dosjeve lokale. Një agjent i diplomacisë së ngulfatur përshkruhet si ndikues që, në praktikë, dobësoi pozicionin politik të atyre që u përpoqën të lidhnin marrëdhënie me Moskën dhe rezultoi në rrëzimin efektiv të fuqisë politike të disa aktorëve të kohës.