Çfarë fsheh historia e tranzicionit që politikanët nuk duan të pranojnë?

Një figurë publike e njohur ka zgjedhur heshtjen për çështjet e përditshme politike, por pranon të flasë për rrëfimin më të gjatë të jetës së vendit: ndryshimin sistemik që nisi pas fundit të regjimit.

Profesori, filozof me përvojë akademike dhe përgjegjësi publike në dekada të mëparshme, thotë se mënyra si u ndërmor reforma ekonomike dhe institucionale u bë gabimisht: u veprua me brutalitet, pa ndihmën e domosdoshme për rindërtimin pas ­tërmetit të sistemit.

Ai përshkruan një zgjidhje ku u aplikua shkatërrimi i strukturave të mëparshme, por mungoi një paketë e integruar rikuperimi; krahasimi është me një ndërhyrje kirurgjikale të papërfunduar, ku pacienti mbetet pa trajtim pas operacionit.

Përplasjet e kohës moderne të komunikimit, me rrjete sociale që mbushin hapësirën publike, e kanë bërë të vështirë qasjen serioze ndaj çështjeve të thella historike dhe institucionale.

Rënia e regjimeve lindore dhe ndryshimet e viteve të fundit të shekullit të kaluar shërbyen si katalizator për shumë vende, por ky proces duhet parë si seri ngjarjesh dhe jo vetëm si një moment vendimtar i izolu.

Në qytetet universitare, nxitur nga studentë e të rinj, diskursi ishte i ndezur dhe shumë prej tyre prisnin që ndryshimet e mëdha të sjellin transformime të shpejta edhe në jetën e përditshme të vendit.

Edhe pse qasjet e informacionit ishin të kufizuara më parë, qytetarët gjenin rrugë për t’u informuar dhe ndikimi i lajmeve të jashtme ishte i rëndësishëm për krijimin e pritshmërive për të ardhmen.

Shumë njerëz ndjenë zhgënjim dhe pësuan humbje besimi gjatë procesit të ndryshimit; për shumë, pritshmëritë dhe realiteti nuk përputheshin, duke krijuar një klimë pesimizmi.

Sipas tij, faza e kalimit politik u mbyll institucionalisht me legjislacionin dhe normat themelore të një shteti të ri, por problematikat e zbatimit dhe të sjelljes së aktorëve politikë mbetën të pazgjidhura.

Më pas, pikat kyçe të transformimit – pronësia private, tregu dhe të drejtat themelore – u vendosën si parime; por mbarëvajtja reale e tyre varet nga zbatimi dhe kultura politike.

Dështimet e mëtejshme duhet lexuar si pasojë e dobësive në veprimet politike dhe jo si një shkas i vetë tranzicionit për të zgjatur pafundësisht.

Debati publik shpesh mbetet i polarizuar dhe i paqartë në terma teorikë, duke ushqyer konflikte qendrore mes grupeve politike.

Shumë ndryshime thelbësore u realizuan drejt ekonomisë së tregut dhe lirisë politike, por procesi i tyre brenda vendit mori forma të ndryshme dhe shpesh të dhimbshme.

Përvoja akademike e autorit e detajon këtë zhvillim dhe ndihmon për të kuptuar se ku u humb mundësia për një qasje më të qëndrueshme dhe më të drejtë.

Mendimi shkencor vendas nuk ka arritur të ofrojë ende përgjigje të plota për mangësitë e modelit të ndjekur dhe për përshtatjen pragmatike të demokracisë në realitetin lokal.

Kjo mungesë analizash të thella krijon një boshllëk ideor, ku marrëdhëniet mes formës normative të demokracisë dhe praktikës reale mbeten të paqarta.

Shpesh, lidershipi politikndjek logjika personale dhe konkurrenca e brendshme pengon dialogun e sinqertë dhe bashkëpunimin për projekte kombëtare të rëndësishme.

Retorika publike ka zëvendësuar librin dhe analizën; udhëheqësit i janë përkushtuar komunikimit të shkurtër dhe spektaklit në vend të programeve serioze.

Autorit i kujtohet një parashikim optimist për shpejtësinë e reformave, që sot duket se ishte tepër shpresëplotë për të arritur standardet europiane brenda një periudhe të shkurtër.

Në krahasim me disa shtete të tjera të rajonit, vendi ynë e pati më të vështirë largimin nga përsëritjet e një sistemi të mbyllur, për shkak të mungesës së disa përvojave historike lëvizjesh demokratike.

Në vende të tjera, lëvizjet sindikaliste dhe protesta publike çuan relativisht shpejt në marrëveshje dhe reforma sistematike, ndërsa këtu proceset morën tjetër kahje.

Transformimet e shpejta në disa vende përfshinë marrëveshje politike që çuan në formimin e qeverive të para jo-komuniste brenda disa muajsh; realiteti lokal u ndje më i ngadaltë.

Këtu, reagimet dhe veprimet e drejtuesve të mëparshëm shpesh synonin të ruanin kontrollin, duke zgjatur tranzicionin dhe duke frenuar ndryshimet thelbësore.

Edhe pas hapjes së pluralizmit politik, dinamika e krijimit të partive dhe rivalitetet brenda skenës politike nuk rezultuan në konsolidim institucional që do të mbante stabil procesin.

Në shumë raste, dorëzimi i pushtetit dhe eksodi i të rinjve sollën ndikime sociale afatgjata, që nuk u menaxhuan në mënyrë sistematike.

Si pasojë, në vend të një transformimi që riparon strukturat ekonomike, u aplikuan zgjidhje që shpejt çuan në zhdukjen e kapaciteteve industriale dhe profesioniste.

Shkatërrimi i disa ndërmarrjeve të rëndësishme dhe mënyra e privatizimit la gjurmë të thella në ekonominë kombëtare dhe në mënyrën se si funksionon tregu.

Proceset e privatizimit shpesh u kufizuan në ndryshim formal të pronësisë, pa një plan të qartë për rigjenerimin e kapitalit njerëzor dhe burimeve prodhuese.

Kjo qasje çoi në një lloj kapitalizmi të paorganizuar, ku përfitimet e shpejta u vendosën mbi qëllimet e zhvillimit afatgjatë.

Në këtë kornizë, përgjegjësia bie rëndë mbi udhëheqësit politikë dhe mbi faktorët ndërkombëtarë që inkurajuan modele pa ofruar mjetet për realizimin e tyre.

Diskursi publik shpesh deformohet nga narrativat e thjeshta dhe akuzat e ndërsjella, ndërsa mësimet kryesore nga gabimet e kaluara mbeten të pashfrytëzuara.

Rënia e nivelit profesional dhe etik e skenës politike është një tjetër pasojë: intelektualë të përkushtuar dolën jashtë politikës, ndërsa përparësi morën aktorë me interesa private.

Sot sistemin politik e karakterizon fragmentimi, parti të dobësuara dhe mungesa e një elite të re me vizion dhe integritet.

Në planin institucional, kushtetuta dhe legjislacioni janë vendosur, por zbatimi i drejtësisë dhe funksionimi i shtetit ligjor kërkojnë përforcim dhe pastrim të qartë.

Reforma e drejtësisë dhe ndëshkimi i korrupsionit mbeten rrugët kryesore për të arritur një shtet funksional dhe për të rikthyer besimin qytetar.

Nëse do të vendoset një standard i ri moral dhe profesional, rezultatet do të jenë afatgjata; përndryshe, përsëritja e gabimeve mbetet e mundshme.

Në horizont, anëtarësimi në familjen europiane mbetet një synim i arritshëm, por ai dëshiron konsistencë, bashkëpunim vendor dhe një reformë të thellë institucionale.

Pa ndryshime të brendshme dhe një konsensus për interesin kombëtar, pritshmëritë për integrim mund të shtyhen për më vonë.

Fundi i rrëfimit është një thirrje për reflektim: shndërrimi i vonuar i kulturës politike, rikthimi i ekspertizës në politikë dhe zbatimi i ligjit janë kushtet për një të ardhme më të qëndrueshme.

Ndryshe nga retorika e shkurtër dhe polemikat e përditshme, nevojitet punë e gjatë, projekte konkrete dhe një vizion kolektiv për t’u ngritur mbi dështimet e së shkuarës.